روانشناسی کودک و نوجوان

چگونه کودک نافرمان را اصلاح و مدیریت کنیم؟

کودک نافرمان، لجباز و ستیزه‌جو کابوس هر پدر و مادری است. کابوسی که به احتمال زیاد به دلیل رفتارهای اشتباه خودمان ایجاد شده است. اما شیوه صحیح برخورد با چنین کودکی چیست؟ چگونه می‌شود رفتارهای او را مدیریت کرد؟ آیا کودک نافرمان اصلاح پذیر است؟

هر کودکی، نافرمانی را از لحظه‌ای خاص شروع می‌کند. لحظه‌ای که والدین باید گوش به زنگش باشند. اگر نافرمانی او از همان ابتدا کنترل و سرکوب نشود، عاقبت خوبی در انتظار هیچ کس نیست. والدین در این مسیر هم باید کودک نافرمان خود را کنترل کنند و هم نوع رفتار خودشان را. چرا که یک رفتار و برخورد اشتباه می‌تواند همه چیز را بدتر از چیزی که هست، کند.

دلیل نافرمانی کودک، مهم‌ترین چیزی است که باید کشف شود. کشف این دلیل شما را چندین قدم به حل مشکل نزدیک‌تر می‌کند.

شاید هدف کودک شما از نافرمانی و سرپیچی، کسب استقلال باشد. کودکان ۲ الی ۵ ساله، در مقابل والدین رفتارهایی از خود نشان می‌دهند که ناشی از شکل‌گیری احساس استقلال‌طلبی در آن‌ها است. اصولا سه نوع استقلال‌طلبی در کودکان وجود دارد که در مقاله زیر به آن‌ها و نوع واکنشی که می‌طلبند، می‌پردازیم:

استقلال‌طلبی در کودکان

دلیل نافرمانی کودک چیست؟

نمی‌توان برای رفتار کودک نافرمان دلیل مشخصی آورد. هر کودکی می‌تواند برای رفتار پرخاشگرانه و ستیزه‌جویانه خود دلیل منحصر به فردی داشته باشد. او ممکن است برای جلب توجه دست به نافرمانی بزند، از مدرسه، درس و روتین زندگی خسته و آزرده شده باشد و یا تنها به دنبال یافتن و رد شدن از محدودیت‌هایی باشد که برایش تعیین کرده‌اید.

روانشناسان به تازگی دلیل احتمالی دیگری نیز برای نوع رفتار کودک نافرمان یافته‌اند. آن‌ها می‌گویند ممکن است رفتار ستیزه‌جویانه و نافرمانی کودک ناشی از اختلال نافرمانی مقابله‌ای (ODD یا Oppositional Defiance Disorder) باشد.

ODD چیست؟

ODD در کودکان و نوجوانان دیده می‌شود.
ODD در کودکان و نوجوانان دیده می‌شود.

ODD در کودکان و نوجوانان دیده می‌شود. چنین کودکانی اغلب خشمگین و تحریک‌پذیر هستند، سر هر چیز کوچک یا بزرگی بحث می‌کنند، رفتار کینه‌توزانه دارند، اهل انتقام هستند، والدین یا مربیان و معلمان خود را مسبب مشکلاتشان می‌دانند، دائما آن‌ها را سرزنش می‌کنند، به حرف آن‌ها گوش نمی‌دهند و بیش از حد معمول زودرنج و حساس‌اند.

کودکانی که به این اختلال مبتلا هستند، بیشتر با آشنایان خود مثلا والدین، معلمان و اولیای مدرسه چنین می‌کنند. چنین کودکی حتی ممکن است در برابر افراد غریبه کاملا آرام، منطقی و موجه باشد.

اگر بیشتر این رفتارها را در کودک نافرمان خود مشاهده می‌کنید، احتمالا او درگیر اختلال نافرمانی مقابله‌ای است. او را پیش یک مشاور یا روانشناس کودک و نوجوان ببرید تا بهترین شیوه درمانی را پیش رویتان بگذارد.

در غیر این صورت توصیه‌هایی که در ادامه آورده‌ایم، می‌تواند از شدت مشکل کودک شما بکاهد.

راهکارهای حل مشکل کودک نافرمان

این که کودک به دنبال یافتن محدودیت‌های خود باشد و خواسته یا ناخواسته روی آن‌ها پا بگذارد، آن چنان هم غیرطبیعی نیست. او در حال رشد است و دوست دارد هرچیزی را تجربه کند. پس در مقابله با او هرگز از رفتارهای ستیزه‌جویانه استفاده نکنید. برخورد منطقی، عقلانی و توام با آرامش می‌تواند کودک نافرمان را سر به راه و آرام کند. به شرطی که صبور باشید.

واکنش نشان ندهید

واکنش ندادن گاهی بهترین واکنش است.
واکنش ندادن گاهی بهترین واکنش است.

اگر بتوانید خودتان را کنترل و مدیریت کنید، واکنش ندادن گاهی بهترین واکنش است. هرگاه کودک نافرمان شما نافرمانی، لجبازی یا پرخاشگری کرد، خونسردی خود را حفظ کنید و به آرامی به او بگویید که اصلا رفتارش را دوست نداشتید و بعدا که آرام‌تر شد با او صحبت می‌کنید. چنین رفتاری از جانب شما کودک نافرمان را به فکر می‌برد.

او با احتمالاتی که در سرش جولان می‌دهند، کلنجار می‌رود و نگران عواقب کارش است. ممکن است تنها هدف کودک نافرمان از رفتارش، جلب توجه بوده باشد و حالا که به همان هم نرسیده، سردرگم و نگران می‌شود.

فاصله و فرصتی که ایجاد می‌شود، هم برای شما و هم برای کودک نافرمان مفید است. در این فرصت هر دو آرام می‌شوید و به اتفاقات پیش آمده فکر می کنید. صحبت کردن در آن لحظات اولیه شاید تنش زیادی به همراه داشته باشد اما صحبت کردن پس از کمی آرام شدن و فکر کردن، حتما نتایج خوبی به همراه دارد.

شما باید قدرتمند بمانید

با دهن به دهن گذاشتن کودک، احتمال اینکه بالاخره از کوره دربروید، بالا می‌رود. در چنین شرایطی کودک نافرمان می‌فهمد قادر است شما را عصبی کند و این اصلا خوب نیست. این برداشت باعث می‌شود فکر کند طرف قدرتمند ماجراست و می‌تواند هر کاری که می‌خواهد، بکند.

پس همان طور که گفتیم، واکنش نشان ندهید. هر بار که صحبت‌های شما به بحث کشیده شد به او بگویید : «گفتنی‌ها را گفتیم. دیگر نمی‌خواهم در این مورد چیزی بشنوم و امیدوارم دیگر این رفتار را نبینم» سپس اتاق را ترک کنید.

هر چه بحث و دعوای شما شدیدتر و طولانی‌تر شود، او قدرت،‌کنترل و اختیار بیشتری کسب می‌کند.

پیامدهای رفتارش را به او نشان دهید

برای کودک نافرمان متناسب با شخصیت، روحیه و سن و سالش محرومیت یا جریمه تعیین کنید.
برای کودک نافرمان متناسب با شخصیت، روحیه و سن و سالش محرومیت یا جریمه تعیین کنید.

بسیاری از والدین فقط چون حوصله شلوغ بازی‌های فرزند خود را ندارند، همه خواسته‌های او را برآورده می‌کنند. این رفتار والدین یکی از اصلی‌ترین دلایل شکل‌گیری کودک نافرمان است. در چنین شرایطی کودک متوجه می‌شود با نافرمانی، قشقرق و بهانه‌گیری می‌تواند به خواسته‌اش برسد، پس چرا چنین نکند؟

راهکار درست و اصولی در مقابله با کودک نافرمان، ساکت کردن او به هر بهایی نیست. کودک باید متوجه شود که هر رفتار نادرست او و هر نافرمانی‌اش بهایی دارد که باید بپردازد. همانطور که با هر رفتار خوب و درست تشویق می‌شود، با هر رفتار بد و نادرست هم تنبیهی در انتظارش است.

پس برای او متناسب با شخصیت، روحیه و سن و سالش محرومیت یا جریمه تعیین کنید. محرومیت به معنی گرفتن امتیازی است که به طور طبیعی از آن بهره‌مند بوده است. مثلا در صورت مشاهده چنین رفتاری، کودک نافرمان خود را برای چند روز از بازی با تلفن همراه منع کنید یا اگر قرار بوده برای دوچرخه سواری به پارک بروید، برنامه را به بعدتر موکول کنید. جریمه نیز تحمیل فعالیتی نامتعارف به او است. فعالیتی که خیلی دوستش ندارد و تا به امروز اجباری برای انجامش نداشته است. مثلا به کودک نافرمان خود بگویید که جریمه رفتار نامناسبش، این است که در کارهای خانه به برادر بزرگش کمک کند یا اگر رفتار او به چیزی از وسایل خودش یا خانه آسیب زده، بگویید که هزینه تعمیر را از پس‌انداز خودش بر‌می‌دارید.

تنبیه یا محرومیت کودک کار آسانی نیست. خیلی از والدین دلشان نمی‌آید این کار را کنند. بعضی‌ها هم حوصله بحث کردن ندارند و ترجیح می‌دهند از خیر این کار بگذرند. اما مطمئن باشید بی‌توجهی به رفتار کودک نافرمان به او می‌فهماند که می‌تواند هرکاری که خواست بکند و هیچ کس حق مخالفت با او را ندارد. او فکر می‌کند رفتارش نه تنها هیچ پیامد منفی ندارد بلکه اکثرا او را به خواسته‌اش هم می‌رساند، پس چرا آن را ترک کند؟ چنین باوری به زندگی فعلی او و زندگی آینده‌اش آسیب‌های جبران ناپذیری وارد می‌کند.

تشویق کنید اما باج دادن ممنوع!

همان طور که تنبیه و مجازات را لازم دانستیم، تشویق کردن کودک هم ضروری است. اصلا تنبیه و مجازات در کنار تشویق معنی پیدا می‌کند و برعکس. او با مقایسه واکنش‌هایی که از هر رفتار می‌گیرد متوجه می‌شود که تکرار کدام رفتارها به سودش است و تکرار کدام رفتارها به ضررش.

یک بعدازظهر به صرف انیمیشن و یک کیک خوشمزه یا پاپ کورن‌های خانگی می‌تواند تشویق خوبی برای او باشد. برای انتخاب انیمیشن سری به لیست زیر بزنید و یکی از شاهکارهای پیکسار را انتخاب کنید:

این آخر هفته به دنیای انیمیشن‌های پیکسار پناه ببرید

البته اگر باج دادن را وارد بازی تنبیه و تشویق کنید، همه این معادلات به هم می‌ریزند. باج دادن به کودکان نه تنها باعث تقویت رفتارهای درست در آن‌ها نمی‌شود بلکه ویژگی‌های نامطلوبی را در درون آن‌ها ایجاد می کند. کودک شما قرار نیست بابت یک شب رفتار درست در خانه یک دوست خانوادگی، بستنی بگیرد. با چنین قولی، او متوجه می‌شود که رفتار درستش برای شما مهم است و ممکن است بتواند برای آن چیزی بیشتر از یک بستنی کاسب شود. این تکرار بیهوده، هر بار شما را ضعیف‌تر و او را قوی‌تر می‌کند. پس حتی اگر کیفیت رفتار او خیلی هم مهم بود، چنین قولی ندهید. این قول، احتمال تکرار اشتباه را بالا می‌برد و این یکی از آن چیزهایی است که باید جلویش را بگیریم.

فرصت تکرار اشتباه را از او بگیرید

اگر نمی‌خواهید کودک نافرمان و لجباز شما تا ابد همین طوری بماند، محکم و قاطع باشید.
اگر نمی‌خواهید کودک نافرمان و لجباز شما تا ابد همین طوری بماند، محکم و قاطع باشید.

در این مرحله جدی بودن و قاطعیت حرف اول را می‌زند. اگر نمی‌خواهید کودک نافرمان و لجباز شما تا ابد همین طوری بماند، محکم و قاطع باشید. به او فرصت تکرار اشتباهش را ندهید و قوانین پیشگیرانه را اجرا کنید. کاهلی در اجرای این قوانین به او می‌فهماند که شما آنقدر که باید خودتان را جدی نمی‌گیرید، پس چرا او باید این کار را بکند؟

برای رفتار نادرست او و تکرار دوباره‌اش مجازاتی در نظر بگیرید. اگر آن رفتار را تکرار کرد، مجازات را کامل و بدون فوت وقت اجرا کنید. مثلا اگر در پارک، کودکی را هل داد و این بار چندمش بود به او بگویید: «پس از اینکه عذرخواهی کردی، به خانه برمی‌گردیم. انگار من و تو لازم است دوباره با هم حرف بزنیم چرا که این رفتارت مخالف صحبت‌هایی است که پیش‌تر داشتیم.»

اگر کودک شما اهل دعوا و درگیری با همسن و سالان خودش است، نگران نباشید. بروز ناسازگاری و دعوا میان کودکان غیرطبیعی نیست. تنها کاری که باید در چنین شرایطی بکنید، این است که بهترین واکنش را از خود بروز دهید. بهترین واکنش چیست؟ در مجله اینترنتی امرسان بخوانید:

راهنمای والدین برای مداخله در دعوای کودکان

توجه!!

همه رفتارها و بازخوردهایی که گفتیم باید در کمال آرامش و عقلانی باشند. رفتار تند و خشن نه تنها هیچ وقت نمی‌تواند شما را به نتیجه مطلوب نزدیک کند، بلکه باعث رفتار بدتر و تلافی جویانه‌تر در کودک نافرمان شما می‌شود.

شما الگوی او هستید و باید نشانش دهید که رفتار درستی که باید در پیش بگیرد، چیست.

ناسزاگویی و رفتارهای مقابله‌گرایانه کودک،‌در دسته مشکلات رفتاری او قرار می‌گیرند. در مقاله زیر به تفکیک به هر یک از این‌ها و چند مشکل رفتاری – جسمانی دیگر پرداخته‌ایم:

مشکلات رفتاری در کودکان

مشاهده بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا